شادبانو

شاید خیلی از ایرانیان ندانند که نسخه اصلی و دست‌نویس کتاب رباعیات خیام با کشتی تایتانیک به عمق اقیانوس رفت و متأسفانه نابود شد و در کنار بسیاری دیگر از شناسنامه‌های از بین‌رفته فرهنگ و تمدن ایران قرار گرفت.

ین کتاب بسیار پرارزش که «عمر اعظم» نام داشت سرگذشت بسیار غم‌انگیزی دارد و سه روایت درباره آن نقل شده است. براساس یک روایت این کتاب را یکی از شاهزادگان قاجار برای فروش به امریکا می‌برده است و چون او یکی از سرنشینان کشتی تایتانیک- عظیم ترین کشتی مسافربر جهان در زمان خود که ماجرای غرق آن دست‌کم سوژه دو فیلم شده است- بود، این کتاب را با خود به قعر اقیانوس برد و به این ترتیب برگی دیگر بر ماجرای قاچاق ثروت‌های ملی ایران افزوده و یک اثر نفیس نابود شد.

روایت دوم نیز دست‌کمی از روایت نخست ندارد. «بنیامین عمر بوساژ» که باخبر می‌شود نسخه دست‌نویس رباعیات خیام (عمر اعظم) در دست یکی از شاهزادگان ایرانی است، به ایران سفر می‌کند، دیگ طمع این شاهزاده ضدملی را به جوش می‌آورد، کتاب را از او می‌خرد و هنگام بازگشت به امریکا، چون با کشتیی تایتانیک سفر می‌کرده است، این کتاب به قعر اقیانوس می‌رود.

اما براساس روایت سوم، صحافی به نام «فرانسیس ستکلایف تلاش» آن را خریداری کرده، از نظر صحافی روی آن کار می‌کند و قصد فروش آن را داشته که به علت بحران اقتصادی انگلیس (در سال 1912) تصمیم می‌گیرد آن را برای فروش به امریکا ببرد. پس کتاب را به یک مسافر امریکایی می‌فروشد و چون خریدار مسافر کشتی تایتانیک بوده کتاب با غرق کشتی به اعماق دریا می‌رود و نابود می‌شود.

می‌گویند برادرزاده صحاف انگلیسی «استانلی» از باقیمانده کتاب و تصاویری که از آن داشته است، نسخه دومی -نه به ارزش نسخه اول که به روایتی خط و نوشته خود خیام بوده است-  تهیه می‌کند که این نسخه نیز در بمباران لندن، طی جنگ جهانی دوم نابود می‌شود. او دست از کار نمی‌کشد و نسخه سومی از طرح‌ها، عکس‌ها و تصاویر نسخه‌های اول و دوم تهیه می‌کند که این نسخه در اختیار همسر و بازماندگان «استانلی بری» بوده است و چند سال پیش به موزه بریتانیا تعلق گرفت.

در این کتاب، که اکنون در موزه بریتانیا موجود است، یک هزار قطعه جواهر، هزاران سنگ قیمتی رنگارنگ و چند متر مربع ورقه طلا به کار رفته است. قصه پرغصه کتاب دست‌نویس رباعیات خیام را بسیاری از نویسندگان جهان، که شیفته این دانشمند بزرگ ایرانی بوده‌اند، با درد و اندوه نگاشته‌اند (مانند کتاب «سمرقند» امین مألوف) و به تحقیق می‌توان گفت که غرق شدن کشتی عظیم تایتانیک در برابر نابود شدن نسخه دست‌نویس خیام به کاهی در برابر کوهی می‌ماند.

برگرفته از روزنامه اعتماد، دوشنبه ٣٠ آذر